Arı Hastalıklarında Tedavi

Prof. Dr. Ender YARSAN

A.Ü.Veteriner Fakültesi Farmakoloji ve Toksikoloji Anabilim Dalı

ARICILIK

•  Günümüzde arıcılık, tüm dünyada yapılan en yaygın tarımsal faaliyetlerden birisidir

•  Arıcılık; a z bir sermaye ile toprağa bağlı olmadan yapılabilen, kısa sürede gelir getiren, bal, bal mumu, polen, arı sütü, propolis, arı zehiri, ana arı, oğul gibi çeşitli ürünler sağlayan önemli bir uğraşı alanıdır

Arıcılığın Tarihçesi

•  İnsanların mağara hayatı yaşadığı on binlerce yıl öncesine kadar gitmektedir.

•  M.Ö. 7 000 yıllarına ait, mağaralara çizilen resimler, çok eski tarihlere ait arı fosilleri ve benzeri tarihi buluntular bu görüşü doğrulamaktadır

Dünya'da ve Ülkemizde Arıcılık

•  Bugün dünyada 56 milyon dolayında arı kovanı bulunmakta ve bunlardan 1.2 milyon ton dolayında bal üretilmektedir

•  Kovan başına ortalama dünya bal üretimi 20 kg dolayında

•  Çin'de 33, Arjantin'de 40, Meksika'da 27, Kanada'da 64, Avustralya'da 55, Macaristan'da 40 ve Türkiye'de 16 kg

•  Türkiye sahip olduğu 4 milyon dolayındaki kovan varlığı ve 63 bin ton dolayındaki bal üretimi ile dünyada 3. ve 4. sıralarda yer alarak hem kovan varlığı hem de bal üretimi bakımından dünyanın en önemli ülkeleri arasındadır.

Arı Hastalıkları ve Sağaltım

•  Bal arılarındaki hastalıklar

•  Bakteriyel

•  Paraziter

•  Diğer bir sınıflandırma şekli;

•  Ergin arı hastalıkları

•  Nosema, arı septisemileri, dizanteri, mantar hastalıkları, arı felci, soluk borusu akarı, arı biti, T.clarea , varroa

•  Yavru arı hastalıkları

•  Amerikan yavru çürüklüğü, Avrupa yavru çürüklüğü, torba çürüklüğü, para çürüklüğü, adi çürüklük, kireç hastalığı, mantar hastalıkları, varroa

•  Hem yavru hem de erginlerde görülen hastalıklar

•  Varroa

Bakteriyel hastalıklar ve tedavi

Amerikan yavru çürüklüğü hastalığı (AYÇ)

•  Bal arısı larvalarında görülen ve larvaların ölerek çürümesiyle sonuçlanan tehlikeli bir salgın hastalıktır

•  Ergin arılar hastalık taşırlar fakat hastalıktan etkilenmezler.

•  Etkeni Bacillus larvae adı verilen sporlu bir bakteridir

Sağaltım

•  Hastalık çok ilerlemiş, tüm kovanı sarmışsa ilaçla sağaltımın bir faydası yoktur. Kovan gövdelerinin dışındaki tüm hastalıklı çerçeveler gömeç ve arılarıyla birlikte yakılarak ortadan kaldırılır. Hastalık başlangıç devresinde ise yavrulu çerçeveler yakılarak yok edilir.

•  AYÇ'de kullanılan en etkili ilaçlar Sulfatiyazol ve Oksitetrasiklindir.

•  Hastalığın çok ilerlediği dönemlerde çerçevelerin üzerine kalsiyum siyanür, etilasetat veya DDT ya da insektisidlerden biri uygulanarak arılar öldürülmedir

Korunma

•  Hastalıklı arı kolonileri yok edilmeli

•  Kovan ve diğer arıcılık malzemeleri dezenfekte edilmeli (%10'luk çamaşır sodası veya sud kostik ile)

•  Gömeçler dezenfekte edilmeli (%4 formaldehid veya kloramin ile)

•  Hastalıklı arı ailesinin bal, petek, çerçeve vb. kısımları sağlam arılara verilmemeli veya bunlarda kullanılmamalı

•  Verilecek peteklerin temiz-hastalıksız olmasına özen gösterilmeli

•  Hastalıklı ana arı ile çalışılmamalı

BAL ARILARININ AMERİKAN YAVRU ÇÜRÜKLÜĞÜ HASTALIĞINA  KARŞI KORUNMA VE MÜCADELE TALİMATI
12.11.2001 tarih ve 029963 Sayılı Koruma ve Kont Gn. Md. Yazısı

•  6. MÜCADELE

•  6.1. Hükümet Veteriner Hekimi Gelinceye Kadar Yapılacak İşlemler

•  6.2. Hükümet Veteriner Hekimi Geldiğinde Yapılacak İşlemler

•  6.3. Hastalık Çıktığında Yapılacak İşlemler

•  6.3.1. Hayvan Sağlık Zabıtası Komisyonu Kararları Alınırken Dikkat Edilecek Hususlar

•  6.3.2. Hastalığın Tedavisi

•  6.3.2.1. Dezenfektan Maddeler 

•  a) Potasyum hipoklorit (KClO)

•  b) Küllü Su :

•  c) Zefiran :

•  d) Hidrojen peroksit (H2O2):

•  6.3.2.2. İlaçla Tedavi

•  Tedavi için kullanılan kimyasallar dikkatli seçilip uygulanmalıdır. Hatalı ilaç uygulamaları balda kalıntı problemi yaratabilir.

•  6.3.3. Arıların Toptan Öldürülmesi ve İmhası

•  6.4. Hastalık Bölgesinin Kontrolü

•  6.5. Hastalığın Sönüşü

•  6.6. Temel Petek Üretim Yerlerinde Hastalığın Çıkması Durumunda

•  ARI HASTALIKLARI İÇİN LABORATUARA MARAZİ MADDE GÖNDERME PROTOKOLÜ

Avrupa Yavru Çürüklüğü (AvYÇ)

•  Dünyanın birçok ülkesinde yaygın olup, bazı yerlerde AYÇ'den daha zararlı

•  AvYÇ'nin meydana gelmesinde birçok mikroorganizma rol oynar

•  Hastalığın asıl etkeni Streptococcus pluton'dur .

•  Buna ikincil olarak diğer bazı fırsatçı bakteriler de katılır

Sağaltım

•  Antibiyogram yapılarak etkili antibiyotik seçilip sağaltım yapılmalıdır

•  Oksitetrasiklin şurupla veya toz halinde verilebilir.

•  Şurupla oksitetrasiklin verilmesi 150-175 mg oksitetrasiklin

•  Toz halinde oksitetrasiklin verilmesi AYÇ hastalığındaki gibi yapılır

•  İlaç yazın veya sonbaharda verilir.

•  Oksitetrasiklin+vitamin karışımı hem hastalığı önlemek ve hem de tedavi amacıyla tatbik edilir

•  Amerikan tipi yavru çürüklüğünün tersine, Avrupa yavru çürüklüğünde hastalık ilaçla iyileşebilir

•  Oksitetrasiklin AvYÇ sağaltımında başarıyla kullanılır.

Para çürüklüğü hastalığı

•  Hastalığın etkeni Bacillus para-alvei

•  Sağaltım bilinmemektedir

•  Ana arıyı değiştirmek, aileyi güçlendirmek ve iyi bakım

Septisemi

•  Ergin arı hastalığıdır.

•  Pseudomonas apiseptica tarafından meydana getirilir.

•  Hastalığın geçişinde nemin önemli rolü vardır.

•  Septisemiye yakalanan arılar hızla ölürler

•  Septisemiye 3 koloni ferdi de yakalanır

•  Korunma

•  Septisemiye karşı streptomisin başarıyla kullanılır.

•  Bakteriyel kökenli septisemi olaylarında her kovan için, asgari 500 mg miktarda olmak üzere, oksitetrasiklin

Paraziter hastalıklar ve sağaltımı

•  Bal arısı kolonilerinde yaklaşık 125 bit ve 30 kadar akar türü parazit vardır

•  Bunlardan sadece birkaçı arılar için zararlı ve arıcılar için ekonomik öneme sahiptir

•  En yagın ve zararlı olanlar, arıların solunum borularında tahribat yapan ve hemen hemen her ülkede bulunan, Acarapis woodi ile dünyaya uzak doğudan yayılmış olan Hindistan arısının ( Apis cerena ) gerçek paraziti olan ve sonradan bal arılarına uyum sağlayan Varroa jacobsoni'dir

Varroa Hastalığı

  •  Etken Varroa jacobsoni Oudemans (1904) isimli bir akardır

•  Varroa jacobsoni bal arılarının larva, pupa ve erginleri üzerinde yaşar.

•  Bu durum parazitin kontrolünü güçleştirir

•  Başlangıçta arıcının dikkatini çekmez.

•  Arının hemolenfini emerek çoğalır ve beslenir. Üzerinde bulunduğu arıların ölümüne sebep olur.

Sağaltım

•  Yayılma yollarının çokluğu gerekse parazitle bal arısının yaşayışları arasındaki yakın ilişki varroa ile mücadeleyi zorlaştırmakta

•  Bugün parazitle mücadelede fiziksel, kimyasal, biyolojik-genetik gibi çeşitli yöntemler

Fiziksel mücadele

•  Uygun çevre şartları belirli bir süre ortadan kaldırılarak parazitin bu ortamdan uzaklaşması sağlanır.

•  Örneğin bazı özel kovanlarda kovan sıcaklığı yapay şekilde kontrollü olarak 46-48 °C'ye yükseltilmesi,

•  Kovanların yerden 15- 20 cm yükseklikte sehpalar üzerine yerleştirilmesi

Biyolojik mücadele

•  Varroa'nın erkek yavru gözlerini tercih etme özelliği dikkate alınarak uygulanan bir yöntemdir.

•  Bulaşık koloninin ortasına üst kısmında yaklaşık 4- 5 cm petek parçası bulunan iki boş çerçeve yerleştirilir.

•  Petek gözlerinin tamamen kapanmasından sonra bu çerçeveler alınarak içindeki parazitlerle birlikte imha edilir.

Kimyasal mücadele

•  Akarları öldürücü özelliğe sahip çeşitli ilaçlarla yapılan mücadele şeklidir. Kimyasal mücadelede dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, ilaçlama zamanının iyi tespit edilmesidir. Daha önce de belirtildiği gibi, varroa'nın gelişme dönemleri (larva, protonimf, deutonimf) arı larva ve pupaları birlikte kapalı gözler içinde bulunmaktadır.

•  İlaç olarak bromopropilat, amitraz, piretroitler (flumetrin gibi), florometilfenil (fluvalinat), formik asit, organik fosforlu bileşikler (kaumafos, malatiyon gibi) kullanılır.

Amitraz

•  Ülkemizde amitraz içeren çok sayıda müstahzar vardır

•  Varroa hastalığına karşı kullanılır

•  Amitraz bu parazite solunum yoluyla etki edip felce yol açarak ölümlerine sebep olur

•  Amitraz uygulama erken ilkbahar (Mart-Nisan) ve geç sonbahar (Eylül-Ekim) döneminde ve akşam üstü ve ısının en az 14 °C ve üzerinde olduğu durumlarda yapılır. Ayrıca, amitraz uygulamasını takiben 30 gün geçmeden bal hasadı yapılmaması tavsiye edilir.

Bromopropilat

•  Şerit şeklinde hazırlanan ilaç, dumanlama tarzında uygulanır.

Flumetrin

•  Sentetik piretroid bir madde olan ilaç, varroa ve arı bitine ( Braula coeca ) karşı kullanılır.

Fluvalinat

•  Bal akımı döneminden önce şeritler kovandan uzaklaştırılır.

Formik asit

•  Ergin arılar üzerinde ve kapalı yavru gözlerinde varroa parazitini öldürür.

BAL ARILARININ VARROOSİS'İNE KARŞI KORUNMA VE MÜCADELE TALİMATI

•  Hukuki Dayanak

•  12.11.2001 tarih ve HSHD-HHM-10474-029963 Sayılı Koruma ve Kont Gn. Md. Yazısı

•  2-HASTALIK HAKKINDA GENEL BİLGİ

•  2.1.Hastalığın Tanımı 

•  2.2. Hastalığın Önemi

•  2.3.Hastalığın Yayılması 

•  3-HASTALIĞIN TEŞHİSİ

•  3.1.Klinik Muayene

•  4-LABORATUVARA MARAZİ MADDE GÖNDERME 

•  5-KORUNMA

•  6-MÜCADELE

•  6.1.Hükümet Veteriner Hekimi Gelinceye Kadar Yapılacak İşlemler

•  6.2. Hükümet Veteriner Hekimi Geldiğinde Yapılacak İşlemler

•  6.3.Hastalık Çıktığında Yapılacak İşlemler

•  6.3.1.Hayvan Sağlık Zabıtası Komisyonu Kararları Alınırken Dikkat Edilecek Hususlar

•  6.3.2. Hastalığın Tedavisinde Dikkat Edilecek Hususlar

•  a) Fiziksel Mücadele: 

•  b) Biyolojik Mücadele:

•  c) Kimyasal Mücadele :

•  6.4. Hastalık Bölgesinin Kontrolü

•  6.5. Hastalığın Sönüşü

•  EK-1

•  ARI HASTALIKLARI İÇİN LABORATUVARA MARAZİ MADDE GÖNDERME PROTOKOLÜ

Tropilaelaps clareae

  •  Tropilaelaps clareae bir akardır

Korunma

•  Klorobenzilatla tütsüleme yapıldığında, etkili bir kontrol sağlanabilmektedir

•  Bulaşık yerlerden arı ve ana arı ithalatı kesinlikle yapılmamalı ve sıkı karantina tedbirleri uygulanmalıdır

•  Bal arılarının akarlarına karşı Flow çözeltisinden (400 ml petrol esansı + 400 ml nitrobenzen + 200 ml safrol) 3 ml miktarda bir bez veya keçe üzerine dökülerek tütsüleme şeklinde uygulama yapılabilir.

•  Aynı amaçla Peterko-svoboda çözeltisi de (30 ml petrol esansı + 40 ml nitrobenzen + 20 ml metilsalisilat) kullanılabilir.

Akar hastalığı

•  Acarapis woodi tarafından meydana getirilir

•  Akar hastalığı genç arıların en büyük zararlılarından birisidir

•  işçi bal arılarının göğüslerindeki soluk borusuna yerleşerek burada tahribat yapar.

Sağaltım

•  2 sağaltım yöntemi kullanılmaktadır

•  Bunlardan birisi sonbahar ve ilkbahar başında serin, soğuk havalarda, diğeri de yaz başında sıcak havalarda uygulanır.

•  Birinci yöntemde Flow uygulaması

•  İkinci yöntemde dumanlama şeritlerinin (klorobenzilat içeren) kullanılması ise, oldukça yeni bir uygulamadır.

•  Ayrıca akarlarla mücadelede metilsalisilat, klorbenzilat ve metanol da kullanılır.

Arı biti

•  Hastalığın etkeni Braula caeca'dır

•  Mücadelede naftalin, koumafos ve flumetrin (varroa'da olduğu gibi) etkilidir.

Protozoa hastalıkları ve sağaltımı

Nosema hastalığı

•  Nosema apis ilk kez 1909 yılında Alman araştırmacı Enonh Zender tarafından tanımlanmıştır.

•  Ergin arı hastalıklarından olup, tüm arı hastalıkları içinde en yaygın olanıdır

•  Arıların sindirim sisteminde bozukluk yapar ve onların verimlerine etki ederek önemli ekonomik kayıplara sebep olur

Sağaltım

•  Hastalığın yayılmasında asetik asit fumigasyonu kullanılır;

•  Ekipmanların bulaşmasını engellemek için etilen oksitten yararlanılır

•  Sağaltımda fumagillin, eritromisin gibi antibiyotikler yaygın şekilde kullanılır.

Nosema hastalığı

Fumagillin

•  Aspergillus fumigatus kültürlerinden elde edilmiştir;

•  Bu ilaç parazitin sporlarına karşı etkisizdir

•  Fumidil-B uygulamasının en uygun yolu 2+1 oranının hazırlanan şeker şurubuyla verilmesidir

•  Sonbahar ve ilkbaharda bu uygulamanın 2 kez tekrarlanması önerilir

Eritromisin

Diğer ilaçlar

•  Ayrıca ürotropin (3-4 g/bir arı ailesi); tanen (3-4 g/5 L şurupla bir koloniye); nane (ekstraktı) ve vitamin C (200 mg/koloniye) de kullanılabilir.

Tedbirler

•  Hastalıklı aileler ilaçla tedavi edildikten sonra, dezenfekte edilmiş başka kovanlara aktarılmalı; artıklar rutubetsiz, havadar yerlerde olmalı, kovanlara ilkbahar ve sonbaharda şeker şurubu, polenli kek, proteinli besinler verilmeli, arı ailesi güçlü olmalıdır.

•  Nosema ile mücadelede en önemli mevsim ilkbahar aylarıdır.

Viral hastalıklar

Tulumsu yavru çürüklüğü hastalığı

•  Hastalığın etkeni elektron mikroskopla görülebilen bir virustur.

Korunma

•  %50'lik şeker şurubunun her 4.5 L'sine 200 mg kloramfenikol veya klortetrasiklin katılarak sürekli şekilde verilmesi halinde hastalığın önlenebileceği bildirilmiştir.

Arı felci

•  Hastalığın birbirinden farklı 2 tipi vardır. Her iki tipi meydana getiren virus aynıdır.

•  Akut arı felci'nde arılarda kısa sürede ölüm şekillenir.

•  Kronik arı felci iki şekilde görülür; Tip-1 ve Tip 2 şeklinde; bunlardan Tip-1 en yaygın olanıdır

•  Arı felcine karşı henüz etkili bir mücadele yöntemi bulunamamıştır.

Mantar hastalıkları ve sağaltımı

Kireç hastalığı

•  Hastalık etkeni Ascosphaera apis

•  Mantar sadece arı larvalarını enfekte eder

Sağaltım

•  Kireç hastalığı eski bir hastalık olmasına rağmen kimyasal mücadelede henüz kesin çözüm bulunamamıştır.

•  %0.1'lik kekik çayından ya da kekik esanslarından hazırlanan şekerli şuruplar yararlı olabilir. Antimikotik ve antiseptikler de denenmektedir. Ayrıca çeşitli maddeler (%0.1 sorbik asit, %0.1 sorbik asit-%0.1 sodyum propiyanat karışımı, %0.25 benomil; nistatin, 1 milyon U/L) de kullanılabilir.

Taş çürüklüğü

•  Aspergillus türü mantarlar tarafından oluşturulur

•  Sağaltım için etkili bir ilaç bilinmemektedir. Kireç hastalığındaki sağaltım ve korunma yöntemleri bu hastalıkta da uygulanabilir.

Arı zararlıları

Mum kurdu (Petek güvesi)

•  Bu aslında kelebeklerin yol açtığı bir hastalıktır.

Tedbir ve sağaltım

•  Arı aslında mum kurdunu kovandan dışarı atar; ama, bu durum bol arılı yani kuvvetli kovanlarda mümkündür.

•  Mum kurduna karşı etkili bir ilaç yoktur.

•  Zira kullanılan ilaçlar arılar için de tehlikelidir.

•  Boş ve bulaşık petek ve çerçevelerin yıkanması ve dezenfektan maddelerle muamele edilmesiyle arı kolonisi için mum kurdu problem olmaktan çıkarılabilir.

•  Dezenfektan olarak özellikle gaz halinde kullanılan maddelerden (etilen diklorür, metil bromür, siyanür, paradiklorobenzen gibi) yararlanılabilir.

EMEA tarafından onaylanan maddeler ve bunların sınır değerleri

İlaç	MRL	Besin maddesi	Ek
Tau-Fluvalinate	-	-	II
Flumetrin	-	-	II
Formik asit	-	-	II
Laktik asit	-	-	II
Mentol	-	-	II
Timol	-	-	II
Okaliptus	-	-	II
Kafur	-	-	II
Karışık yağ	-	-	II
Cymiazole	100 ppb	Bal	III
Amitraz	200 ppb	Bal	I
Koumafos	100 ppb	Bal	I

Ülkemizde Arılarda Kullanılan İlaçlar (26 Nisan 2007)

Varroa için

•  Amitraz

•  Koumafos

•  Formik asit

•  Flumetrin

•  Timol

•  Okzalik asit

Nosema için

•  Fumagillin

Vitamin Premiksi

Yasak olanlar

•  Antibiyotik

•  Antiviral

•  Antimikotik

Ballarda Antibiyotik Kalıntısı

•  AB ülkelerindeki marketlerde bulunan balların 1/3'ü antibiyotik kalıntısı içermektedir. 1999-2001 yılları arasında İsviçre'de özellikle sülfatiyazolle olmak üzere balların antibiyotiklerle kontamine oldukları gözlenmiştir. Son zamanlarda özellikle Çin'de kloramfenikol'ün kalıntı oluşturduğu tespit edilmiştir.

•  Ülkemizde Ulusal Kalıntı İzleme Planı

•  2006 yılında; 344 Analiz

•  Tetrasiklin: 7

•  Sülfonamid: 40

…TEŞEKKÜRLER…